Mevsimler Nasıl Oluşur?

Bir gezegende mevsimlerin oluşmasına neden olan iki etken vardır:

• Gezegenin eksen eğikliği
• Güneş etrafındaki yörüngesinin şekli

Mevsimler bir gezegenin kendi yörüngesindeki hareketi esnasında Güneş’e doğru olan düzenli ve tekrar eden hareketleri sonucu oluşur.

Dünya’da mevsimlerin oluşmasında eksen eğikliği – yaklaşık 23 derece – daha büyük rol oynar. Dünya’nın Güneş etrafındaki yörüngesi elips şeklindedir. Bu nedenle yörünge şeklinin Dünya’nın mevsimleri üzerinde belirgin bir etkisi yoktur.

Gezegenler de Mevsimler

Başka Gezegenlerde de Mevsimler Görülür mü? Güneş Sistemi’ndeki her gezegen de mevsimler görülmektedir. Hatta birçoğunda Dünya’da olduğu gibi dört mevsim yaşanmaktadır. Bazılarında mevsimler arası farklar oldukça belirginken bazılarında pek de fark yoktur.

Merkür

Güneş’e en yakın gezegen olan Merkür’ün ekseni eğik değildir. Güneş’in yörüngesinde çok hızlı dolaşan Merkür, kendi ekseni çevresinde çok yavaş döner. Öyle ki, Güneş’in çevresinde iki kez dolandığı süre kendi ekseninde üç kez döndüğü süre kadardır. 1 Merkür yılı 88 Dünya gününe, 1 Merkür günü ise 58,6 Dünya gününe eşittir! Merkür’de bir mevsimin bittiğini ve diğerinin başladığını fark etmek mümkün değildir.

Venüs

Eksen eğikliği yaklaşık 3 derece olan Venüs’te mevsimler arasındaki fark çok azdır. Bu gezegenin asit içeren, kalın bir atmosferi vardır ve bu atmosfer gezegenin yüzeyinde bir “sera etkisi” yaratır. Bu yönüyle Venüs, Güneş Sistemi’ndeki en sıcak gezegendir. Mevsimler arasında da hava sıcaklığı bakımından çok az farklılık görülür.

Dünya

Dünya’da mevsimlerin oluşmasında eksen eğikliği yörünge şekline göre daha büyük rol oynamaktadır. Dünya’nın Güneş etrafındaki yörüngesi elips şeklindedir. Ancak bu şekil daireye yakın olduğu için yörünge hareketi sırasında Dünya’nın Güneş’e en yakın ve en uzak olduğu mesafeler arasındaki fark çok azdır. Bu nedenle yörünge şeklinin Dünya’nın mevsimleri üzerinde belirgin bir etkisi yoktur.

Mars

Mars’ın ekseninin eğikliği yaklaşık 25°dir. Yörüngesinin ayrıksılığı (daire şeklinden ne kadar uzak olduğu) büyük olan Mars’ta mevsimler birbirinden çok farklıdır. Bu durum Mars’ın atmosfer basıncının da yıl içinde değişmesine neden olur.

Jüpiter

Jüpiter’in eksen eğikliği 3°dir. Bu nedenle mevsimler arasındaki sıcaklık farkları çok fazla değildir. Ancak Güneş’e uzaklığı ve Güneş’in çevresindeki yörüngesi de uzun olunca bu yörüngeyi dolanması uzun sürer. 12 Dünya yılı kadar. Jüpiter’de mevsimlerin uzunluğu yaklaşık 3 Dünya yılıdır.

Satürn

Satürn’de her mevsim, 7 Dünya yılı kadar sürer. Satürn’de mevsimler arasında pek sıcaklık farkı yoktur.

Uranüs

Uranüs’ün yörüngesinin biçimi Dünya’nınki gibi daireye çok yakındır. Bu nedenle de yıl boyunca Güneş’e yaklaşık olarak aynı uzaklıkta bulunur. Ancak Uranüs Güneş’in çevresindeki bir turunu oldukça uzun sürede tamamlar. Bu nedenle Uranüs’te bir mevsim, 20 Dünya yılı kadar sürer. Uranüs’ün eksen eğikliği ise 82°dir. Ortalama sıcaklıklar bakımından en soğuk gezegen değildir ama Güneş Sistemi’nde bugüne kadarki en düşük sıcaklık Uranüs’te ölçülmüştür: -224°C!

Neptün

Neptün’de her bir mevsimin uzunluğu 41 Dünya yılı kadardır. Güneş Sistemi’nin en soğuk gezegenidir. Ortalama sıcaklık yaklaşık -200°C kadardır.

Kaynakça: NASA, CSeligman, Timeanddate, Tubitak, ScienceAlert, SolarSystemScope

The post Başka Gezegenlerde de Mevsimler Görülür mü? appeared first on Halil Durmus.

Plüton’un 1930 ‘da keşfedilmesinden bu yana Güneş sistemimizin dokuz gezegenini öğrenerek büyüdük. Ancak, 1990 ‘ların sonlarında astronomların Plüton’un bir gezegen olup olmadığını tartışmaya başlamasıyla her şey değişti.
Uluslararası Astronomi Birliği, 2006 yılında Plüton’a “cüce gezegen demeye karar verdi ve Güneş sistemimizdeki “gerçek gezegenlerin” sayısını sekize indirdi. Tüm bu tartışmalarla birlikte, gökbilimciler şimdi Güneş sistemimizdeki başka bir gezegeni araştırıyorlar, gerçek bir dokuzuncu gezegen.

Merkür

Güneşe en yakın olan Merkür, Ay’dan sadece biraz daha büyük. Gündüz Güneş’e dönük tarafı 450 Santigrat’a kadar ulaşabilir ancak gece tarafında sıcaklıklar donma derecesinin altında yüzlerce dereceye düşer. Ayın yanı sıra, Merkür gökyüzünde ışıldayan en parlak beş gezegenden birisidir. Bunun farkına Romalılar varmıştır. Merkür, Güneşi 50 km / s hızla yörüngesine sokar. Bu yüzden Romalılar en hızlı tanrıları olan Merkür’ü, seyahat ve ticaret tanrısı olarak adlandırdılar. Bu, tanrıların elçisi olan antik Yunan tanrısı Hermes’in Roma karşılığıdır.

Venüs

Güneş Sistemi’nde Dünya ile Merkür arasında yer alan Venüs, gökyüzünde parlayan bir mücevher gibi göründüğü için adını Aşk ve Güzellik Koruyucusu Tanrısı Venüs’ten almıştır. Venüs bir Roma Tanrıçası’dır ve Yunan Mitolojisi’ndeki karşılığı Afrodit’tir. Babil mitolojisindeki karşılığı ise İştar’dır.

İkinci gezegen olan Venüs Merkür’den daha sıcaktır. Atmosferi toksik yani zehirlidir. Yüzeydeki baskı sizi ezer ve öldürür. Büyüklüğü ve yapısı Dünya’ya benzer. Venüs, diğer gezegenlerin tersi yönünde, yani saat yönünde dönen iki gezegenden biridir. Canlı ışıltısı nedeniyle Venüs takdire şayan bir algı oluşturur.

Dünya

Üçüncü gezegen olan Dünya’mız üçte ikisinin okyanusla kaplı bir su dünyasıdır. Hayatı barındırdığı bilinen tek gezegendir. Dünyanın atmosferi, yaşamı sürdürmeyi sağlayan azot ve oksijen bakımından zengindir.

Dünya, adını Roma ya da Yunan mitolojisinden almayan tek gezegendir. İngilizcedeki “Dünya” anlamına gelen “Earth” sözcüğünün tam olarak nereden geldiği bilinmemektedir; ancak kökenlerinin Eski İngilizce ve Germenceye dayandığı düşünülmektedir

Roma mitolojisinde toprak tanrısına baktığımızda ise karşımıza Tellus çıkmaktadır. Bu sebeple Roma Mitolojisi’nden türetilen bazı sözcüklerde Dünya için Terra kelimesinin kullanıldığını görebiliriz. Yunan Mitolojisi’nde ise karşılığı Gaia’dır ve bazı dil ve inanışlarda Dünya’dan Gaia olarak bahsedilmektedir.

Bu arada Satürn ile ilgili eğlenceli detay ise; mitolojiye göre Satürn yani Kronos, Gaia ile Uranüs‘ün çocuğudur. Bir de Türkçe kökenine bakalım. Dünya kelimesinin kökeni Farsçadaki donyâ ve Arapçadaki dunyā sözcüklerine dayanmaktadır.

Mars

Dördüncü gezegen olan Mars, soğuk ve tozlu bir yer. Demir oksit olan bu toz, gezegene kırmızımsı rengini verir. Mısırlılar “Kırmızı olan” olarak adlandırıyorlar. Ayrıca, aynı nedenden dolayı Romalılar, Roma savaş tanrısı olan Mars’ın ismini bu gezegene veriyorlar.

Bilim insanları, bugün soğuk ve çöl benzeri olsa da, bir zamanlar Mars’ın ıslak ve sıcak olduğunu düşünüyorlar. Venüs gibi, Mars da çıplak gözle kolayca görülebilir. İlk teleskopik gözlemler, tahmin edebileceğiniz gibi, Galileo Galilei tarafından 1610’da yapıldı. Mars, Phobos ve Deimos adında iki uyduya sahip.

Jüpiter

Beşinci gezegen olan Jüpiter, Güneş sistemimizdeki en büyük gezegendir. Çoğunlukla gazdan -hidrojen ve helyum- oluşur. Bu yüzden gaz devi olarak da adlandırılır.

İlk detaylı gözlemler Galileo tarafından yapılmış ve gece gökyüzündeki en parlak üçüncü nesne olmasına rağmen antik çağlardan beri sadece kabaca incelenmiştir.

Büyüklüğünden dolayı Jüpiter, tüm gezegenlerin Kralı olarak kabul edilir. Ve ismini tüm Antik Roma Tanrılarının Kralı olan Jüpiter’ den alır.

Satürn

Altıncı gezegen olan Satürn, halkaları ile bilinir. Bu halkalar buzlardan ve kayalardan meydana gelir. Jüpiter gibi, Satürn de muazzam bir gaz topudur. Yoğunluğu o kadar düşüktür ki bir kova su içinde yüzebilir!

Ancak, en önemli özelliği numinous halkalarıyla bilinmesidir. Satürn çıplak gözle görülebilen beşinci gezegendir. Gezegen, ismini Roma tarım ve zenginlik tanrısı Satürn’den alır.

Uranüs

Yedinci gezegen olan Uranüs biraz gariptir. Ekvatoru, yörüngesine neredeyse dik açı yapan tek dev gezegendir. Yani ilk bakışta yan duran bir gezegen diyebiliriz.

Uranüs, bir Roma Tanrısı değil, bir Yunan Tanrısı’dır. Yunan mitolojisinde, Cennetin Tanrısı olarak bilinir. Bilinen en eski üstün tanrılardandır. Uranüs, Tanrı Gaia’nın hem çocuğu, hem de eşidir. Uranüs’ün renkleri Dünya’mızın gökyüzü renklerini anımsattığı için adını, “kozmik bir güce” sahip olduğu inanılan Tanrı Uranüs’ten almıştır.

Neptün

Sekizinci gezegen olan Neptün, bazen ses hızından daha hızlı olan kuvvetli rüzgarlarıyla tanınır. Neptün, tespit edilmeden önce matematik kullanarak var olduğu tahmin edilen ilk gezegendir.

Dünya’ya olan mesafesinden dolayı Neptün çıplak gözle Dünya’dan görülemeyecek diğer bir gezegendir. Aslında, bir teleskopla keşfedilmekten çok, matematiksel olarak (John Adams ve Urbain Le Verrier tarafından) tahmin edilen ilk gezegendir.

Tahmini, 1846’da Johann Galle tarafından teleskopla gözlemlendikten sonra doğrulandı. Galle, bu gezegene tahminde bulunan Le Verrier’in adını vermeyi amaçlıyordu. Ancak Uluslararası Astronomi Topluluğu, gezegenin ismini Roma Su ve Deniz Tanrısı’ndan almasına karar verdi.

Kaynakça: İmmibBilisim, Wikipedia, Uzaykasifi, Bilimvetekno, Bilgihanem, Astronomievi

The post Gezegen İsimleri Nereden Geliyor? appeared first on Halil Durmus.

16. yüzyıl astronomları dünyanın, evrenin merkezi olduğunu yıldız ve gezegenlerin onun etrafında döndüğünü ileri sürüyorlardı.

19 Şubat 1473’te Polonya’da dünyaya gelen Copernicus (Kopernik) önce kendi memleketinde, sonra İtalya’da öğrenim gördü ve İtalya’ya yerleşerek kendini astronomiye verdi. Dünyanın da diğer gezegenler gibi güneşin çevresinde döndüğünü keşfeden bu bilim adamı, 1515’te araştırmalarının sonuçlarını “Gök Cisimlerinin Devirleri ” adlı büyük eserinde ortaya koydu. Yıldızların hareketi bu eserde ilk defa sade bir şekilde ele almıştı. Ancak bu, o zamanın inanışlarını altüst eden bir eser olduğundan yayınlamaya cesaret edemedi. Kırk yıl kadar sonra, 1543’te artık hayatının son anlarının yaklaştığını hissedince eserini öğrencilerinden Rheticus’a emanet ederek, ölümünden sonra yayınlanmasını istedi.

Nürnberg’de basılan kitap, ilk çıktığı andan itibaren büyük bir tepkiyle karşılandı, Astronomlar, başka bilginler, bilhassa din adamları dünyanın evrenin merkezi olmadığı, diğer gezegenler gibi bir gezegen olduğu fikrini bir türlü kabul edemiyordu. Böylece Copernicus’un sistemi, o zaman bir kenara bırakıldı.

Fakat aynı konu yüzyıl sonra Galileo tarafından ele alındı ve onun da başına işler açtı. Ama sonunda kabul edildi.

Ocak 08 : Dünya Dönüş Günü, ve Dünya dönüyor dönüyor dönüyor !

Hepimiz dünyamızın kendi etrafında döndüğünü çok iyi biliyoruz. Hem de inanılmaz bir hızla. Gezegenin tam bir dönüşü tamamlamak için 24 saat sürüyor ve dönmesi nedeniyle, gece ve gündüzleri yaşıyoruz. İnsanların hayatta kaldığı tek gezegen olan Dünya kendi ekseni etrafında dönmeye de devam edecek. Dünya’nın Dönme Günü, 1851’de Dünya’nın kendi ekseni üzerinde döndüğünü gösteren Fransız Fizikçi Leon Foucault’u kutlamak için düzenlenmiştir.

Dünya’nın dönüş hızı, günden güne ve yıldan yıla değişebilir ama gene de her sene 8 Ocak günü Dünya’nın Dönme Günü olarak kutluyoruz ve Foucault’u onurlandırıyoruz.

Bu da aynı gün oldu:

• 1971 : Dünyanın en büyük “atom zerrecikleri hızlandırıcısı”nın yapılmasına Cenevre’de karar verildi.

Kaynakça: Wikipedia

Jacques Gabalda ve Rene Beaulieu, “Copernicus: Dünya Dönüyor”, Geçmişteki Önemli Olaylar (İstanbul: Baskan Yayınları, 1981), 1: 29.

The post 19 Şubat 1473: Copernicus: “Dünya Dönüyor” appeared first on Halil Durmus.

Avrupa Uzay Ajansı’na (ESA) ait CHEOPS (CHaracterising ExOPlanet Satellite) adlı uydu, sadece Güneş Sistemi dışındaki gezegenleri araştırmak üzere ESA liderliğinde oluşturulmuş ilk uzay görevini temsil ediyor. Pek çok ötegezegen görevinden farklı olarak CHEOPS yeni gezegenler bulmak için değil. Hazırda keşfedilmiş ötegezegenler hakkında, araştırmacıların bu dünyaların nasıl oluştuğunu daha iyi anlamasına yardımcı olacak bilgiler toplamak amacıyla gönderildi. Bu uzay görevinde, hassas gözlem verisi elde etmek amacıyla, ötegezegeni olduğu bilinen yakın ve parlak yıldızlar hedef alınıyor. Süper-Dünya (kütleleri 3-10 Dünya kütlesi aralığındaki kayaç ötegezegenler) ile Neptün arası büyüklük ve kütlelerdeki gezegenlerin detaylı incelenmesi planlanıyor.

CHEOPS üç buçuk yıl boyunca Dünya yörüngesinde dolanırken Güneş Sistemi’nin ötesini ötegezegen geçişleri için izliyor olacak. Bu geçişler, ötegezegen yıldızının önünden geçerken yıldızın ışığında oluşan belli belirsiz azalmalar şeklinde gözlemleniyor. Gezegen ne kadar büyükse yıldızın ışığını o kadar fazla engelliyor. Araştırmacılar yıldızın ışığındaki azalmanın ölçülmesiyle karşılaştırmalı olarak yıldızın ve gezegenin boyutlarını anlayabiliyor.

CHEOPS görevi, görece parlak yıldızların yörüngesinde dolanan 500 gezegenin boyutlarını hassas biçimde belirlemeye odaklanacak. Astronomlar bu verileri gezegenlerin kütle verileriyle bir araya getirip, gezegenlerin bileşimi konusunda önemli bir ipucu olan yoğunluk bilgisine ulaşmaya çalışacak. Gezegenlerin kütleleri, yeryüzünden alınan veriler kullanılarak dikine hız yöntemi adı verilen yöntemle, gezegenin uyguladığı kütleçekimin ev sahibi yıldızın hareketi üzerindeki etkisi ölçülerek belirleniyor.

CHEOPS yeni gezegenler bulmaya adanmış olmasa da tabi ki bazı beklenmedik gezegenlerin CHEOPS’un izlediği yıldızların önünden geçme ihtimali her zaman mevcut.

Kaynakça: GlobalScience, DW, DigitalTrends, NewScientist

The post Ötegezegen Takipçisi CHEOPS Uzayda appeared first on Halil Durmus.